Ertuğrul Rast

Leyla Arsal

Üstteki illüstrasyon ve alttaki kompoze yorum ilk kez bu internet sitesinde (buzdokuz.com) yayımlanmaktadır. Alıntılarda kaynak göstermek için bu sayfanın bağlantısı kullanılmalıdır.

Arthur Rimbaud’nun “Voyelles” isimli şiirinin Christian Bök tarafından yapılan beş farklı çevirisi, Ertuğrul Rast’ın dikkatli ilgisi ile Buzdokuz’un 27. sayısında kapsamlı bir yazıda[1] okura sunulmuştu. Bök, bu çevirilerin her birinde farklı bir çeviri tekniği uygularken şiirin fonetiğine vurgu yapan “sesli harflere dayalı çeviri” yöntemiyle aşağıdaki biçimsel görüntüye ulaşır. Rast’ın da dikkat çektiği üzere, bu yöntemle şiirin ses-dizimsel yapısı, yani müzikalitesi öne çıkarılmış ve okur zihninde “tınısal” bir etki yaratılmak istenmiştir. Esas dikkati çeken ise, Rimbaud’nun şiirin ilk mısrasında her sesli harfe bir renk ataması yaptığı bu dizilimin, göstergesel yapısının vurgulanıyor olmasıdır. Bök müzikaliteyi yansıtmaya çalışırken zihinlerarasında görüntülenen iç içeliği, “karşılıklılığı”, bu karşılıklılığın biçimlendirdiği renk harmonisini görüntülenebilir kılmaya çalışmış olmalıdır. Merleau-Ponty “chiasmus” olarak tanımladığı bu durumu, “karşılıklılık” ve “iç içelik” fenomenleriyle izah eder. Şeyler ve imgeler zihinden zihine geçerken “derin öznelerarası” bir etkileşim yaşanır ve hem biçimler hem de anlamlar defalarca değişime uğrar. İşte Bök’ün göstermek istediği, bu değişimlerin sessel boyutundaki zihinsel simülasyonlara ait fenomenlerdir. Onun açtığı aralıktan biz de göstergesel boyutundaki görüntülenmeyi okura sunmak istedik. “Voyelles” şiirinin Bök çevirisiyle ulaşılan biçimsel dizilimi aşağıdaki gibidir.

AEIOU[2]

Çeviri: Christian Bök

AOIEAIOUEUEOEUOEE
EIAIUEUEOUOAIAEAEE
AOIOEEUEOUEEAAE
UIOIEAUOUEUAEUUEE

OEOEEAEUEAEUEEEE
AEEAIEIEOIAIOOEE
IOUEAAEIEEEEEE
AAOEEOUEIEEEIEE

UEIEEIIEEIIE
AIEAIEEAIAUAIEIE
UEAIIEIIEAUAOUIEU

OUEEAIOEIEIEUEAE
IEEAEEEOEEEAE
OOEAAOIOEEEEU

Şiirin ilk mısrasında geçen renk atamaları şu şekildedir:

“A kara, E ak, İ al, U yeşil, O mavi: sesliler”

Bu durumda şiirin tamamının renk atanmış fonetik görünümü şu şekilde olacaktır:[3]

KARA-AK-AL-MAVİ-YEŞİL (AEIOU)

kara-mavi-al-ak-kara-al-mavi-yeşil-ak-yeşil-ak-mavi-ak-yeşil-mavi-ak-ak-
ak-al-kara-al-yeşil-ak-yeşil-ak-mavi-yeşil-mavi-kara-al-kara-ak-kara-ak-ak
kara-mavi-al-mavi-ak-ak-yeşil-ak-mavi-yeşil-ak-ak-kara-kara-ak
yeşil-al-mavi-al-ak-kara-yeşil-mavi-yeşil-ak-yeşil-kara-ak-yeşil-yeşil-ak-ak

mavi-ak-mavi-ak-ak-kara-ak-yeşil-ak-kara-ak-yeşil-ak-ak-ak-ak
kara-ak-ak-kara-al-ak-al-ak-mavi-al-kara-al-mavi-mavi-ak-ak
al-mavi-yeşil-ak-kara-kara-ak-al-ak-ak-ak-ak-ak-ak
kara-kara-mavi-ak-ak-mavi-yeşil-ak-al-ak-ak-ak-al-ak-ak

yeşil-ak-al-ak-ak-al-al-ak-ak-al-al-ak
kara-al-ak-kara-al-ak-ak-kara-al-kara-yeşil-kara-al-ak-al-ak
yeşil-ak-kara-al-al-ak-al-al-ak-kara-yeşil-kara-mavi-yeşil-al-ak-yeşil

mavi-yeşil-ak-ak-kara-al-mavi-ak-al-ak-al-ak-yeşil-ak-kara-ak
al-ak-ak-kara-ak-ak-ak-mavi-ak-ak-ak-kara-ak
mavi-mavi-ak-kara-kara-mavi-al-mavi-ak-ak-ak-ak-yeşil

Şiirin renk atamasının yapıldığı yukardaki dizilimin bir illüstrasyona dönüştürülmesini ise, teklifim üzerine Ertuğrul Rast gerçekleştirdi. Bu sayede zihinlerarasındaki fenomenal yayılımın yansımalarını görünürlüğe kavuşturmuş olduk. Yukarıda yayımladığımız görüntü (illüstrasyon), Rimbaud’nun zihninden geçerek bugünün zihinleri arasında görünür ve duyulur imgelere kavuşmuş yansıma izleridir.

Christian Bök’ün AEIOU çevirisi üzerine illüstrasyon: Ertuğrul Rast

Şiirin orijinali ve İlhan Berk imzalı Türkçe çevirisi de girişte bahsi geçen yazıda okura sunulmuştu, merak edenler için şimdi onları da aşağıda aktarıyoruz.

ARTHUR RIMBAUD

VOYELLES

A noir, E blanc, I rouge, U vert, O bleu: voyelles,
Je dirai quelque jour vos naissances latentes:
A, noir corset velu des mouches éclatantes
Qui bombinent autour des puanteurs cruelles,

Golfes d’ombre; E, candeurs des vapeurs et des tentes,
Lances des glaciers fiers, rois blancs, frissons d’ombelles;
I, pourpres, sang craché, rire des lèvres belles
Dans la colère ou les ivresses pénitentes;

U, cycles, vibrements divins des mers virides,
Paix des pâtis semés d’animaux, paix des rides
Que l’alchimie imprime aux grands fronts studieux;

O, suprême Clairon plein des strideurs étranges,
Silences traversés des Mondes et des Anges:
— O l’Oméga, rayon violet de Ses Yeux!

ARTHUR RIMBAUD

SESLİLER[4]

Çeviri: İlhan Berk

A kara, E ak, İ al, U yeşil, O mavi : sesliler
Diyeceğim bir gün gizli doğumlarınızı da:
Karanlık koylara, kara sineklere benzer A,
O amansız pis kokular üstünde fır dönerler.

Kır çiçeği, buhar, çadır beyazlığında E’ler,
Benzer dik buzullar mızrağına, ak kırallara;
Gülüşüne İ, güzelim kızıl dudakların, kana,
O pişman serhoşluklar içindeki, o öfkeler.

Çevreler U, yeşil denizlerin çalkantısı,
Sessizliği onca otlakların, yüz kırışıklarının
Bastığı simyanın geniş alınlara damgasını;

Kutsal Borazan O, yaban çığlıklar, gürültüler,
Meleklerden, acunlardan geçmiş sessizlikler!
— Sen ey Omega, ey o mor ışını Gözlerinin.

Desteği ve ufku yakalayan heyecanı adına sevgili Ertuğrul’a çok teşekkür ediyorum. Elbette Buzdokuz Şiir Teori Eleştiri dergisine de ufkumuza sahip çıktığı için.

[1] Ertuğrul Rast, “Bir Şiirin Beş Sureti: Christian Bök’ten Rimbaud Çevirileri”, Buzdokuz 27, Temmuz-Ağustos-Eylül 2025.

[2] C. Bök, EUNOIA’dan aktaran Rast, age, s. 102.

“AEIOU” (Sesli harflere dayalı çeviri) başlıklı çeviride “Bök, asıl şiirden (Rimbaud’nun şiiri) yalnızca sesli harfleri alıp bütün sessiz harfleri, boşlukları ve noktalama işaretlerini atar. Çeviri, ‘Voyelles’deki sesli harf ‘iskeletini’ yalın hâliyle sunar. ‘Voyelles’deki toplam sesli harf sayısı ve sıralaması aynen korunur. Çeviri seslendirildiğinde ‘müzikal’ bileşeni öne çıkar şiir ve tümüyle bir melodiye dönüşür. Anlam yerine melodi ön plandadır. Şiirdeki boşluklar da ortadan kaybolur. Blok halinde bir metinle karşı karşıya kalınmıştır. Bu anlamda ‘somut şiir’ denilebilir çıkan sonuca. Seslendirildiğinde ise ‘ses şiir’in bir örneği olabilir metin.” (age., s. 102)

[3] Fonetik görünüm, herhangi bir uygulama kullanılmadan tarafımdan manuel olarak yapılmıştır. L.A.

[4] Dergides. 99. Şiirin Türkçesinin yer aldığı ilk kaynak: Arthur Rimbaud. Seçme Şiirler, Çev. İlhan Berk, De Yayınevi, 1962.