TELİF, GÖRSEL VE ÇEVİRİ ÜRÜNLERDE YAPAY ZEKÂ KULLANIMINA İLİŞKİN ETİK KURALLAR

Yapay zekâ araçları ve asistanları her geçen gün gelişiyor. Çeşitleniyor. Bizlerin soru ve yaklaşımlarıyla yakın ilişki içinde insan düşünmesini de öğrenerek kendini geliştiriyor. 

Sanat, sosyal alanlar, etik, bilim, biyopolitika gibi insan üretimi kültürün dünya yüzeyine yayıldığı her yerde insan düşüncesi kendine yeni pozisyon ve sınır belirlemekle yüzleşiyor.

Buzdokuz dergi olarak bizi ilgilendiren iki temel üretim biçimi için bir etik sınırı konuşalım:

1 yaratıcı/üretici sanat alanı, poetik alan.

2 teorik, eleştirel alan, rasyonel alan.

İkisi için de elimizin altındaki kaynakları en kolay, en hızlı şekilde kullanıyoruz. Amaca uygun ve etik zeminde kullanabildiğimiz sürece elbette hızlı olan yöntemleri geleneksel yöntemlere tercih edeceğiz. 

Şimdilik belirleyebildiğimiz sınırlarımız ve bize ürün gönderen yazarlarımızdan taleplerimizi madde madde ifade edelim. Gelişmeler çok hızlı olduğu için ileride güncellemek üzere taleplerimiz şöyle:

Tüm bu taleplerin çatısı tek bir ilkedir: Dergiye gönderdiğiniz ürüne attığınız imza, ürünün yaratıcı ve düşünsel özünün size ait olduğunu beyan eder. Aşağıdaki maddeler bu beyanın kapsamını çizer; beyanın doğruluğunun sorumluluğu imza sahibine aittir.

Bir alt sınır da belirleyelim: Yazım ve dilbilgisi denetimi, noktalama düzeltmesi gibi ürünün özüne dokunmayan mekanik düzeltmelerde YZ kullanımı beyan gerektirmez. Aşağıdaki talepler, ürünün içeriğine ve özüne dokunan kullanımlar içindir.

Dergide yer alması için gönderdiğiniz ürünlerde:

– Teorik/eleştirel ürünlere ilişkin:

• kaynakların ilk kaynak olmasına dikkat edilmesi, alıntılar zorunlu olarak aktarma kaynaktan yapılıyorsa ve ilk kaynak elde edilememişse “aktaran” ibaresi mutlaka konarak aktarıcı kaynağın tam künye ile belirtilmesi;

• aktaran kaynak yapay zekâ asistanı ise ve bu bilgi asıl kaynaktan teyit edilmeden metne konuyorsa tırnak içine alınarak dipnot konması ve notta “(aktarıcı YZ: marka adı, model ve sürüm adı, işlem tarihi)” şeklinde belirtilmesi.

Örn. “(aktarıcı YZ: Claude Sonnet 4.5, 17.3.2025)”

• yazar tarafından görülmeyen asıl kaynağın kaynak olarak tek başına kesinlikle belirtilmemesi,

• yazıların bilgi toplama kısmında YZ kullanıldıysa kaynaktan teyit edilmemiş şüpheli bilgilerin yazıya geçirilmemesi,

• yazıların kompoze edilmesinde YZ kullanıldıysa bunun hangi rolde kullanıldığının (fikir üretimi, taslak oluşturma, bölüm düzenleme, satır düzeyinde öneri, üslup düzeltisi vb.) yazı sonunda tüm açıklığıyla belirtilmesi,

• yazılarda adı geçen kitap/kaynakların özetlenmesinde YZ kullanıldıysa veya YZ çıktısı pasajlar, başka sözcüklerle yeniden yazılmışsa (paraphrase) bu bilginin ilgili özet sonuna not düşülerek belirtilmesi,  

– Yaratıcı/poetik ürünlere ilişkin:

• yaratıcı ürünlerde kullanılan malzemelerin ve araçların belirtilmesi, 

• yaratıcı ve birden fazla araçla oluşturulmuş, birden çok çıktısı olan ürünlerde imzası olan kişi dışında araçların kullanıcılarının belirtilmesi,  

• yaratıcı ve görsel ürünlerde YZ botları kullanıldıysa belirtilmesi,

Örn. (ip, yağlıboya, Midjourney, 17.3.2026)

– Çeviri yoluyla yararlanmaya ilişkin:

• Özellikle teorik çalışmalarda yazar, bilmediği bir yabancı dilden YZ çevirisi ile yararlanıyorsa ve pasajları özetleyerek aktarıyorsa mutlaka her doğrudan ve dolaylı alıntı sonunda açık kaynak ve adres (site, kitap tam künye) belirtmesi ve çevirmen YZ aracını da tıpkı bir çevirmen adı gibi (marka, sürüm ve tarih ile) açıkça belirtmesi;

• kaynakçada verilen yabancı dilden eserlerin (kendilerinden yararlanılma biçimi YZ çevirisi yoluyla olduysa) çevrildiği YZ aracının açıkça belirtilmesi,  

• gönderilen çeviri eserler YZ işbirliği ile çevrildiyse YZ rolünün açıkça belirtilmesi,

okurlarımızı yanıltmamak ve bilginin kendine sadık şekilde yayılması için önemli ve gereklidir. Şunu da açıkça söyleyelim: YZ katkısı yukarıdaki ölçülerle dürüstçe beyan edilmiş ürünler sırf bu nedenle reddedilmez; beyan, editoryal değerlendirmede dikkate alınan bilgilerden biridir. Bizim karşı olduğumuz katkının kendisi değil, gizlenmesidir. Buzdokuz deneysel bir alandır. YZ’nin kimi ürünlerin yaratımında bir malzeme, bir araç, hatta işin muhatabı olarak rol alması bizi rahatsız etmez, yeter ki bu rol gizlenmesin, ürünün açık poetikasının parçası olsun. Prompt‘u ustalıkla kurmak, makineyle işi birlikte çıkarmak da bugün bir eleştirel bütünleştirme becerisidir; makine, imzaya rolü açıkça yazılarak eklendiği sürece yazınsallığın parçası sayılabilir.

Bu ilkelere dikkat edilmeyen ürünler, saptanabildiği ölçüde reddedilecektir. Fark edilmesi çok kolay olmayan ama ilkelere uymadığı halde dergiye giren ürünler olursa ve bu sonradan saptanırsa önce yazardan yazılı bir açıklama istenecek; açıklama yeterli bulunmazsa dergi içinde sonraki sayılarda “ayrıntılı onarım notu” (ihlalin niteliğini ve bilgiyi okura açıklayan kısa bir düzeltme metni) tarafımızdan eklenecektir. Ürün eğer sitemizde yayımlanmışsa ve etik ihlal varsa yayından kaldırılacaktır.

İnsanlık, etik ilkelerin çiğnenmesine ne yaparsa yapsın engel olamıyor. Biz de hiç aldanmayız, diyemiyoruz. Ricamız bilgiye ve etik ölçülere birlikte saygı duymaktır.

Kurallardan değil, basit bir sorudan söz edelim: Makine sizin yerinize yazdığında siz ne elde etmiş olacaksınız? İmza atılır, dergi basılır, belki övgü de gelir — ama o övgü size değil, hiç var olmamış birine yazılmıştır. Şiir de deneme de dille boğuşmanın izidir; boğuşmadığınız bir dilin zaferi sizin olamaz. Yazdırılmış metni imzalamak, başkasının koştuğu maratonun madalyasını boynuna asmaya benzer: madalya gerçektir, koşu yoktur. Kimseyi yakalayamadığımız gün bile bu boşluk yerli yerinde duracaktır — ve onu en iyi bilen, imzanın sahibi olacaktır.*

Bizim çağrımız şiirle hemhal olmuş sizlerin içinizdeki “kusursuz ahlak yasası olan vicdan”adır, çıkarsızlığın büyük filozofu Kant’ın dediği üzere: “İki şey, üzerlerine sık sık eğilip ısrarla düşünülürse, insanın ruhsal yapısını hep yeni, hep artan bir hayranlık ve korkunç saygıyla dolduruyor: üzerimdeki yıldızlı gök ve içimdeki ahlâk yasası.”**

Bu taleplerimiz gelişmeler arttıkça ve YZ sürümleri yükseldikçe güncellenecektir.

*İtalik dizdiğimiz bu paragraf editörümüzün “makine benim yerime yazınca ben ne elde edeceğim ki?” sorusundan hareketle bir YZ asistanına yazdırılmış ve editoryal denetimden geçirilmiştir (kaleme alan YZ: Claude Fable 5, 8.7.2026). Metnin bütününü tutarlılık çerçevesinde değerlendirmede de aynı araçtan yararlanılmıştır. Bu not, yukarıdaki beyan kuralımızın uygulanışına bir örnektir.

** Kant’ın Pratik Aklın Eleştirisi kitabından aktaran S. Karadeniz, https://sametkaradeniz.wordpress.com/2018/10/30/immanuel-kant-pratik-aklin-elestirisi/ (Kitabı çeviren: Ioanna Kuçuradi, Füsun Akatlı, Ülker Gökberk) bloga erişim: 8.7.2026. Basılı çevirisi ulaşılabilir olan bir eserin burada blogdan aktarılması, yukarıdaki “aktaran” kuralımızın uygulanışına bilinçli olarak bırakılmış bir örnektir.